Khi có con mắc chứng tự kỷ, hầu hết các ba mẹ rơi vào tâm trạng hoang mang khi nhận ra con có những biểu hiện khác biệt so với các bạn cùng trang lứa. Điều đáng nói là, đa phần ba mẹ phát hiện khá muộn, khi con đã 3-4 tuổi, bỏ lỡ giai đoạn vàng cho can thiệp sớm. Chính vì thế, hiểu đúng và nhận diện sớm dấu hiệu tự kỷ ngay từ những tháng đầu đời chính là chìa khóa giúp con có cơ hội hòa nhập tốt hơn.
Dưới đây là chia sẻ chi tiết những “báo động đỏ” qua từng giai đoạn phát triển của trẻ, để ba mẹ có thêm kiến thức, sự tự tin và kịp thời hành động.
1. Giai đoạn 0-6 tháng tuổi: “Không kết nối – Thiếu phản ứng”
Trong những tháng đầu đời, trẻ thường gắn bó mật thiết với người chăm sóc. Một ánh mắt, một nụ cười hay tiếng gọi tên quen thuộc đều có thể khiến bé mỉm cười đáp lại. Tuy nhiên, nếu con:
- Không nhìn chăm chú vào gương mặt ba mẹ khi được bế, cho bú
- Không có nụ cười xã hội (nụ cười đáp lại khi có ai trò chuyện, chơi đùa)
- Không quay đầu về phía âm thanh quen thuộc
- Không thực hiện cử chỉ đơn giản như mỉm cười, vẫy tay
- Không đáp ứng khi được gọi tên, không giao tiếp bằng mắt
Thì đây là những tín hiệu sớm cho thấy sự kết nối xã hội của bé đang thiếu hụt. Ở giai đoạn này, ba mẹ thường dễ nhầm lẫn với việc con “khó tính”, “ít cười” hay “chưa quen môi trường”. Nhưng trên thực tế, đây chính là những biểu hiện đầu tiên ba mẹ cần đặc biệt lưu tâm.
2. Giai đoạn 6-12 tháng tuổi: “Không tương tác – Không chủ động”
Từ nửa cuối năm đầu tiên, trẻ bắt đầu thể hiện nhiều cách giao tiếp xã hội hơn: chỉ tay, nói bi bô, bắt chước nét mặt. Đây là bước quan trọng để con học cách tương tác với thế giới. Nếu bé:
- Không bắt chước biểu cảm khuôn mặt của ba mẹ
- Không biết chỉ tay để thể hiện mong muốn
- Không phát ra âm thanh đơn giản như “ba-ba”, “ma-ma”
- Không tìm cách thu hút sự chú ý của người lớn
- Không tìm kiếm sự an ủi khi buồn, hay chia sẻ cảm xúc khi vui
Thì ba mẹ nên xem đây là dấu hiệu cảnh báo. Trẻ có nguy cơ rối loạn phổ tự kỷ thường không chủ động tạo ra sự kết nối với người xung quanh, mà có xu hướng thu mình trong thế giới riêng.
3. Giai đoạn 1-2 tuổi: “Chậm lời nói – Không chia sẻ – Không chơi giả vờ”
Đây là giai đoạn nhiều phụ huynh bắt đầu lo lắng vì thấy con chậm nói. Tuy nhiên, “chậm nói” chỉ là một phần. Ở trẻ có nguy cơ tự kỷ, còn xuất hiện nhiều biểu hiện khác:
- Không nói được từ đơn (khoảng 16 tháng vẫn chưa gọi “ba”, “mẹ”)
- Không sử dụng cử chỉ giao tiếp (chỉ tay, lắc đầu, gật đầu…)
- Không phản ứng khi được gọi tên
- Không bắt chước lời nói hoặc hành vi của người khác
- Không biết chơi giả vờ đơn giản (ví dụ: cho búp bê ăn, giả vờ gọi điện thoại)
- Không chia sẻ điều mình thích thú với ba mẹ
Một điểm dễ nhận thấy là trẻ tự kỷ ít khi “chia sẻ thế giới của mình”. Bé có thể thích một món đồ chơi, nhưng không tìm cách khoe hay rủ người khác cùng tham gia. Đây là khác biệt lớn so với sự phát triển bình thường.
4. Giai đoạn 2-3 tuổi: “Lặp lại – Tách biệt – Hạn chế giao tiếp”
Ở độ tuổi này, trẻ bình thường sẽ bắt đầu nói câu ngắn 2-3 từ, đặt câu hỏi, tò mò khám phá. Trong khi đó, trẻ có dấu hiệu tự kỷ thường:
- Không nói được câu ngắn có ý nghĩa
- Lặp lại lời người khác thay vì trả lời đúng câu hỏi
- Không chủ động trò chuyện, không đặt câu hỏi
- Tránh giao tiếp bằng mắt, hạn chế biểu cảm
- Có hành vi lặp đi lặp lại: xếp đồ vật theo hàng, xoay vòng, vẫy tay
- Gắn bó quá mức với một số đồ vật hoặc hoạt động cố định
Vì dụ bé chỉ thích quay bánh xe ô tô đồ chơi, ngày nào cũng xoay hàng giờ mà không quan tâm ba mẹ gọi hay rủ chơi trò khác. Đây chính là biểu hiện hành vi lặp lại và sự gắn bó đặc biệt với đồ vật.
5. Giai đoạn 3-4 tuổi: “Khó hòa nhập – Ngôn ngữ khác thường – Hành vi đặc biệt”
Khi bước vào tuổi mẫu giáo, sự khác biệt ngày càng rõ. Bé tự kỷ có thể:
- Nói lời không phù hợp với ngữ cảnh
- Thiếu kỹ năng chơi nhóm, không biết chờ đến lượt hay chia sẻ
- Không hiểu và không phản ứng với cảm xúc của người khác
- Chỉ quan tâm đến một số chủ đề hẹp (ví dụ: tàu hỏa, máy giặt…)
- Nhạy cảm quá mức hoặc ít phản ứng với âm thanh, ánh sáng, mùi
Đây cũng là giai đoạn ba mẹ dễ nhận phản hồi từ cô giáo mầm non: “Con ít chơi với bạn”, “Con hay ngồi một mình”, “Con không tham gia trò chơi chung”. Những lời nhận xét này là tín hiệu quan trọng để ba mẹ lưu ý và đưa con đi kiểm sàng lọc.
6. Giai đoạn 4-6 tuổi: “Giao tiếp bất thường – Hạn chế linh hoạt – Cô lập xã hội”
Ở tuổi này, trẻ bình thường đã biết kết bạn, trò chuyện, đóng vai trong các trò chơi. Trẻ tự kỷ thì ngược lại:
- Thường nói chuyện lặp lại, thiếu sự tương tác xã hội
- Không có bạn thân, không biết cách kết bạn
- Khó tham gia trò chơi giả vờ hay đóng vai
- Giao tiếp một chiều, không quan tâm đến phản hồi từ người khác
- Khó thích nghi khi thay đổi môi trường, lịch trình
Chẳng hạn, có bé chỉ chấp nhận một chiếc áo nhất định, nếu thay áo khác sẽ khóc thét và phản kháng dữ dội. Điều này cho thấy sự hạn chế trong tính linh hoạt, vốn là đặc trưng của trẻ tự kỷ.
CAN THIỆP SỚM LÀ CƠ HỘI VÀNG CHO CON
Ba mẹ thân mến, mỗi trẻ tự kỷ đều có mức độ và biểu hiện khác nhau, không phải bé nào cũng có tất cả các dấu hiệu kể trên. Tuy nhiên, nếu con có từ 2 nhóm dấu hiệu trở lên, phụ huynh nên đưa con đi sàng lọc tại cơ sở chuyên môn càng sớm càng tốt.
Rối loạn phổ tự kỷ không đồng nghĩa với mất đi tương lai. Với sự đồng hành của gia đình, sự can thiệp kịp thời từ chuyên gia và môi trường giáo dục phù hợp, rất nhiều trẻ đã tiến bộ vượt bậc, tự tin hòa nhập học đường và cuộc sống. Càng can thiệp sớm, cơ hội hòa nhập của con càng cao.
