Nhiều cha mẹ từng trải qua cảm giác hụt hẫng khi một ngày nhận ra con mình không còn giống như trước. Đứa trẻ từng nhanh nhẹn gọi “ba”, “mẹ”, từng biết vẫy tay chào,… bỗng nhiên trở nên im lặng, xa cách. Những kỹ năng đã có dần biến mất, nhường chỗ cho những hành vi khó hiểu. Đó có thể là dấu hiệu của tự kỷ thoái triển, một dạng rối loạn phát triển khiến không ít gia đình rơi vào khủng hoảng.
1. Tự kỷ thoái triển là gì?
Tự kỷ thoái triển (Regressive Autism) là một dạng đặc biệt của rối loạn phổ tự kỷ. Khác với những trường hợp xuất hiện từ rất sớm, trẻ mắc dạng này thường phát triển bình thường trong 12–24 tháng đầu đời, sau đó đột ngột mất đi những kỹ năng đã có, đặc biệt là về ngôn ngữ và giao tiếp.
Theo nghiên cứu của Ozonoff và cộng sự (2010), Lord và cộng sự (2004), 20–40% trẻ tự kỷ có biểu hiện thoái triển. Giai đoạn thường gặp nhất rơi vào khoảng 18–24 tháng tuổi. Điều đó có nghĩa là nhiều trẻ ban đầu vẫn phát triển như những đứa trẻ bình thường khác, cho đến khi các kỹ năng bất ngờ biến mất.
Những dấu hiệu đó có thể là:
- Mất khả năng ngôn ngữ: Trẻ từng biết nói, bập bẹ hoặc gọi tên bố mẹ nhưng sau đó đột ngột im lặng, không nói nữa.
- Mất giao tiếp phi lời: Trẻ không còn biết chỉ tay khi muốn thứ gì, không vẫy tay tạm biệt hay có những cử chỉ biểu cảm. Ánh mắt cũng ít giao tiếp và tương tác hơn.
- Mất tương tác xã hội: Trẻ không phản ứng khi được gọi tên, không thích chơi các trò chơi tương tác như ú òa, và ít tìm đến người lớn để được giúp đỡ. Trẻ trở nên cô lập hơn.
- Hành vi lặp lại gia tăng: Trẻ có thể bắt đầu hoặc làm những hành vi lặp đi lặp lại một cách thường xuyên và cứng nhắc, như vỗ tay, xoay tròn, hay sắp xếp đồ vật theo một trật tự nhất định.
Lưu ý: Nhiều cha mẹ dễ lầm tưởng con chỉ thay đổi tính cách theo giai đoạn. Thực tế, việc mất kỹ năng đột ngột là một dấu hiệu bất thường về phát triển. Nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ và chuyên gia phát triển sớm sẽ giúp quá trình can thiệp đạt hiệu quả cao hơn.
2. Vì sao xảy ra tự kỷ thoái triển ở trẻ?
Điều đầu tiên cần khẳng định, tự kỷ thoái triển không bắt nguồn từ lỗi của cha mẹ. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng nguyên nhân của tình trạng này phức tạp hơn nhiều, liên quan đến sự kết hợp giữa yếu tố di truyền thần kinh và tác động từ môi trường sống (Courchesne et al., 2019). Nói cách khác, đây là quá trình mang tính sinh học, không phải kết quả của cách chăm sóc hay nuôi dạy trong gia đình.
Một số giả thuyết khoa học đưa ra những góc nhìn đáng chú ý. Có nghiên cứu cho rằng não bộ của trẻ có sự bất thường trong kết nối thần kinh, khiến việc duy trì kỹ năng đã học trở nên khó khăn. Cũng có giả thuyết đề cập đến viêm vi thể não, gây ảnh hưởng đến tế bào thần kinh, hoặc tình trạng động kinh thể ẩn, tuy không biểu hiện bằng các cơn co giật rõ ràng nhưng vẫn có thể làm gián đoạn hoạt động bình thường của não.
3. Cha mẹ cần làm gì khi thấy con có dấu hiệu tự kỷ thoái triển?
Điều cha mẹ cần nhớ là không được chần chừ. Với tự kỷ thoái triển, từng ngày đều là khoảng thời gian vàng để can thiệp. Ngay khi nhận thấy những thay đổi bất thường, việc đưa trẻ đến bác sĩ chuyên khoa phát triển hay các cơ sở chẩn đoán uy tín sẽ giúp có được đánh giá toàn diện và chính xác.
Bên cạnh đó, sự phối hợp từ nhiều lĩnh vực như tâm lý, ngôn ngữ trị liệu, giáo dục đặc biệt hay dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong hỗ trợ trẻ. Cha mẹ cũng nên chủ động ghi chép lại những biểu hiện và sự thay đổi của con, bởi đó là dữ liệu quý giúp chuyên gia xây dựng kế hoạch can thiệp hiệu quả hơn.
Đối với tự kỷ thoái triển nếu được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời, trẻ vẫn có cơ hội phát triển, học hỏi và tìm lại một phần kỹ năng đã mất. Quan trọng hơn cả, cha mẹ cần giữ vững niềm tin và đồng hành bằng tình yêu thương. Bởi tình yêu và sự kiên trì của gia đình chính là động lực lớn nhất để con tiến bộ từng ngày.
